In het proefproject Muren van Vilt werkt Inuksuk Willem Deetman van de PraktijkWerkplaats voor Sjamanisme in Assen samen met Jolande van Luijk van Viltatelier Fibreations in Peize. Het project moet leiden tot de vervaardiging van een grote nomadentent naar Zuid-Siberisch model (yurt), waarbij uitsluitend natuurlijke (vernieuwbare) grondstoffen worden gebruikt. Dergelijke tenten vormen in landen als Mongolië, Kazachstan, Kirgizië en de Russische Federatie (Tuva) tot op de dag van vandaag de behuizingen van de nomadische herdersvolken van de taïga. De yurt is niets anders dan een mobiel huis, dat in een uurtje kan worden neergehaald en opgevouwen. Een tent met een vloeroppervlak van 30 m2 past dan op twee kamelen (of in en op één Lada). Op de nieuwe locatie is de yurt binnen een uur ook weer opgebouwd.
Het frame van een yurt bestaat uit een fijnmazig houten skelet van 4-6 scharnierende muren die samen met de deur tot een cirkel kunnen worden samengebonden, dakstokken en een centraal wiel met vensters en doorlaat voor de schoorsteen. De wanden met deur dragen de daklatten die in het midden samenkomen in het wiel, dat met twee pilaren ondersteund wordt. Dit skelet wordt afgedekt met een dikke, goed isolerende viltbedekking die met banden rond het skelet wordt vastgesnoerd. Door het wiel met behulp van een touw aan een flinke steen te verankeren blijft een yurt ook in een orkaan overeind.
Foto's: Nooitmeerhaast Yurtbouwers, www.nooitmeerhaast.nl.
In Nederland zijn voor de houten delen van deze mobiele huisjes duurzame inheemse alternatieven gevonden: eikenhout voor de wanden, Europese larix voor dakstokken en wiel. De eerste 'Nederlandse' yurt (bouwjaar 1998) is na voltooiing voortdurend in gebruik geweest en in weer en wind schadevrij gebleven. Hij is intussen vele malen afgebroken (record: 36 minuten met vier mensen), verplaatst en opgebouwd (record: 34 minuten). In de loop der jaren zijn inmiddels een paar honderd Nederlandse yurts gebouwd, die worden gebruikt voor permanente (mobiele) bewoning, of als tijdelijke werk- of verblijfsruimte bij velerlei evenementen en festivals.
Voor een in Nederland klimaatbestendige dakbedekking is het in Siberië gebruikte materiaal, vervilte schapen-, kamelen- en yakwol, niet erg geschikt. De veel hogere relatieve luchtvochtigheid maakt dat een traditioneel Siberisch tentdak in Noordwest-Europa al na korte tijd gaat schimmelen. De Nederlandse yurtbouwers lossen dit probleem op door (chemisch behandeld) industrievilt, aan elkaar genaaide wollen dekens en een canvas buitenhoes te gebruiken. Deze materialen voldoen niet aan onze hoge duurzaamheidseisen: 100% natuurlijk en vernieuwbaar, CO2-neutraal geproduceerd, optimaal functioneel en duurzaam.
De zoektocht naar een grondstof die wel aan die eisen kan voldoen leidde naar het oerinheemse Drentse heideschaap. Geen enkel ander schapenras in de wereld heeft zoveel lanoline (waterafstotend, conserverend) in haar wol als zij. Dat levert meteen ook een probleem op: lanoline staat het verviltingsproces danig in de weg. Vilters lossen dat op door de wol eerst te wassen en te kaarden, waardoor de lanoline eruit verdwijnt. Maar voor het schimmelvrij en waterafstotend houden van tentmuren in een moerasdelta moet de lanoline zoveel mogelijk in de wol blijven, terwijl ze toch dicht genoeg doorgevilt moeten zijn om goed isolerend en winddicht te zijn. Om te onderzoeken of dit mogelijk is werd een eerste proef gedaan.
In de zomer van 2007 is door Willem Deetman een dik proefkleed gevilt, met een afmeting na krimp van ruim 1 bij 1,5 meter. Er werd ongewassen, ongekaarde en versgeschoren wol van Drentse heideschapen gebruikt, waarvan een deel (buitenzijden) samenhangend en een deel losgeslagen (tussenlaag) werd uitgelegd. Het resultaat was hoopgevend: de verschillende lagen waren goed op elkaar gehecht en na droging wisten zelfs dagen van regen er niet doorheen te dringen.
In een tweede proef (Zandeweer, augustus 2008) is met behulp van 30 mensen tijdens een community-art project* een gigantisch ‘woldanskleed’ van ruim 20 m2 gevilt, onder technische begeleiding van Jolande van Luijk. We wilden weten of zo'n enorme lap nog met menskracht te verwerken valt. Vooral het eigenlijke vilten is loodzwaar werk: voor een goede hechting van de wolvezels moet het kletsnatte, strak om een paal gerolde kleed urenlang worden voortgerold. In Siberische viltsterstraditie wordt het werk, ondersteund met zang en ritueel, door een grote groep vrouwen uitgevoerd; in Mongolië worden trekpaarden gebruikt. In Zandeweer zijn (gemiddeld) tien mensen tegelijk zo'n twintig uur aan het werk geweest, maar het resultaat was ernaar. Overigens zijn voor dit kleed een machinaal voorgevilte (fleece) onderlaag en merendeels gewassen wol gebruikt. Het eindproduct is prachtig doorgevilt, maar niet waterafstotend en winddicht.
* Sociaal-artistieke projecten; zie voor een definitie Cultuurnota 2005 – 2008.
